ข้อกำหนดที่ใหม่ที่สุดของ ISO 9001:2026 คือข้อ 5.1.1 ที่กำหนดให้ผู้บริหารสูงสุดส่งเสริมและแสดงให้เห็นถึง วัฒนธรรมคุณภาพ และการประพฤติปฏิบัติอย่างมีจริยธรรม และข้อ 7.3 ที่ขยายความตระหนักของบุคลากรให้ครอบคลุมเรื่องเดียวกัน
คำนี้มีผู้เรียกต่างกันไป ทั้งวัฒนธรรมคุณภาพ วัฒนธรรมด้านคุณภาพ และวัฒนธรรมองค์กรด้านคุณภาพ ตรงกับคำภาษาอังกฤษว่า quality culture ส่วนในโรงงานอาหารจะคุ้นกับคำว่า วัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร หรือ food safety culture มากกว่า ซึ่งเป็นเรื่องเดียวกันคนละขอบเขต และบทความนี้เทียบให้เห็นทั้งสองฝั่ง
สองข้อนี้เขียนตอบยากกว่าข้ออื่นทั้งหมด เพราะมาตรฐานไม่ได้ระบุชื่อเอกสารใดไว้ ไม่มีแบบฟอร์มสำเร็จรูป และไม่มีบันทึกที่บอกว่าต้องเก็บ องค์กรจำนวนมากจึงตอบด้วยการเพิ่มข้อความลงในนโยบายคุณภาพหนึ่งบรรทัด ซึ่งเป็นคำตอบที่ผู้ตรวจจะถามต่อทันทีว่าแล้วทำอะไรบ้าง
บทความนี้อธิบายว่าข้อ 5.1.1 ต้องการอะไรจริง ๆ มีมาตรฐานฉบับใดที่ให้กรอบการทำงานไว้แล้ว หลักฐานที่ใช้ตอบได้จริงมีอะไรบ้างซึ่งส่วนใหญ่องค์กรมีอยู่แล้ว และโรงงานอาหารที่ทำ BRCGS หรือ FSSC 22000 อยู่แล้วจะใช้ของเดิมได้แค่ไหน
1. ข้อ 5.1.1 ต้องการอะไรจริง ๆ
ข้อ 5.1.1 ไม่ได้ขอเอกสาร แต่ขอ การกระทำของผู้บริหารสูงสุด คำสำคัญคือส่งเสริมและแสดงให้เห็น ซึ่งแปลว่าต้องมีสิ่งที่คนอื่นเห็นได้ ไม่ใช่ความตั้งใจที่อยู่ในใจหรือข้อความที่อยู่ในเอกสาร
ส่วนข้อ 7.3 เป็นอีกด้านของเหรียญเดียวกัน คือเมื่อผู้บริหารส่งเสริมแล้ว บุคลากรที่ทำงานภายใต้การควบคุมขององค์กรต้องตระหนักถึงเรื่องนี้ด้วย ผู้ตรวจจึงมักตรวจสองข้อนี้ต่อเนื่องกัน โดยถามผู้บริหารก่อนแล้วเดินไปถามพนักงานหน้างานเพื่อดูว่าตรงกันหรือไม่
อ่านภาพรวมของการเปลี่ยนแปลงทั้งฉบับได้ที่บทความ ISO 9001:2026 ประกาศใช้แล้ว ระบบเดิมต้องแก้อะไร
2. ISO 10010:2022 มาตรฐานที่ให้กรอบการทำงานไว้แล้ว
ISO เผยแพร่มาตรฐานที่ว่าด้วยวัฒนธรรมคุณภาพโดยตรงไว้ตั้งแต่เดือนสิงหาคม 2022 ชื่อ ISO 10010:2022 ว่าด้วยแนวทางทำความเข้าใจ ประเมิน และปรับปรุงวัฒนธรรมคุณภาพขององค์กร ความยาวสิบเจ็ดหน้า จัดทำโดยคณะอนุกรรมการวิชาการชุดเดียวกับที่ดูแลเรื่องเทคนิคสนับสนุนของระบบบริหารคุณภาพ
มาตรฐานฉบับนี้เป็น แนวทาง ไม่ใช่ข้อกำหนด ใช้คำว่าควรตลอดเล่ม จึงขอการรับรองไม่ได้ และไม่มีใครมาตรวจเพื่อออกใบรับรองตามเล่มนี้ แต่คุณค่าของฉบับนี้อยู่ที่การให้กรอบการทำงานที่เป็นลำดับ สำหรับเรื่องที่คนส่วนใหญ่รู้สึกว่าจับต้องไม่ได้ และตรงกับสิ่งที่ผู้ตรวจ ISO 9001 ต้องการเห็นพอดี
| ข้อ | ขั้นตอน | สิ่งที่ได้ออกมาเมื่อทำเสร็จ |
|---|---|---|
| 4 | บริบทขององค์กร | ความเข้าใจว่าอะไรกำลังกดดันองค์กรอยู่ ทั้งจากลูกค้า กฎหมาย การแข่งขัน และภายในองค์กรเอง เพราะวัฒนธรรมที่เหมาะกับโรงงานรับจ้างผลิตกับโรงงานที่มีแบรนด์ของตนเองไม่เหมือนกัน |
| 5 | กำหนดวัฒนธรรมคุณภาพที่ต้องการ | คำบรรยายว่าถ้าองค์กรมีวัฒนธรรมคุณภาพที่ดี พฤติกรรมของคนจะเป็นอย่างไร เขียนเป็นพฤติกรรมที่สังเกตได้ ไม่ใช่คำนามลอย ๆ อย่างความใส่ใจหรือความรับผิดชอบ |
| 6 | ประเมินวัฒนธรรมที่เป็นอยู่จริง | ผลการประเมินสภาพปัจจุบัน ซึ่งภาคผนวก ก ของมาตรฐานมีตัวอย่างเครื่องมือประเมิน และตัวอย่างระดับความสุกงอมให้ใช้เป็นแบบตั้งต้น |
| 7 | กำหนดและลงมือปิดช่องว่าง | แผนงานที่ระบุว่าจะทำอะไร ใครรับผิดชอบ และเสร็จเมื่อใด เพื่อขยับจากสภาพปัจจุบันไปสู่สภาพที่ต้องการ |
| 8 | ฝังให้เป็นส่วนหนึ่งขององค์กร | การผูกเรื่องวัฒนธรรมเข้ากับสิ่งที่ทำอยู่แล้ว เช่น การปฐมนิเทศ การประเมินผลงาน การประชุมประจำ และเกณฑ์การตัดสินใจ ไม่ใช่ทำเป็นโครงการแยกที่จบแล้วหายไป |
| 9 | รักษาไว้ให้ต่อเนื่อง | การประเมินซ้ำตามรอบ และการทบทวนว่าสิ่งที่ทำไปได้ผลตามที่ตั้งใจหรือไม่ ซึ่งเป็นส่วนที่ป้อนเข้าการทบทวนของฝ่ายบริหารได้พอดี |
3. เทียบกับวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหารของโครงการอื่น
เรื่องวัฒนธรรมไม่ได้เพิ่งมี โครงการด้านอาหารบังคับเรื่องนี้มาหลายปีแล้วและเข้มกว่า ISO 9001 มาก ตารางนี้ช่วยให้เห็นว่าองค์กรอยู่ตรงไหนของสเกล
| มาตรฐานหรือโครงการ | ข้อ | สถานะ | ต้องมีแผนและการวัดผลหรือไม่ |
|---|---|---|---|
| ISO 10010:2022 | ทั้งเล่ม | แนวทาง | ไม่บังคับ แต่มีตัวอย่างเครื่องมือประเมินให้ในภาคผนวก ก |
| ISO 9001:2026 | 5.1.1 และ 7.3 | ข้อกำหนด | ไม่ต้องมีแผนเป็นเอกสาร และไม่บังคับให้วัดผล สิ่งที่ต้องมีคือหลักฐานว่าผู้บริหารส่งเสริมจริง และบุคลากรตระหนักจริง |
| BRCGS Food Safety Issue 9 | 1.1.2 | ข้อกำหนด | ต้องมีแผนเป็นเอกสาร ระบุกิจกรรมและกรอบเวลา ทบทวนอย่างน้อยปีละครั้ง |
| FSSC 22000 ฉบับ V6 | 2.5.8 | ข้อกำหนด | ต้องมีแผน วัตถุประสงค์ เป้าหมาย และการวัดผล ป้อนเข้าการทบทวนของฝ่ายบริหาร |
| IFS Food Version 8 | 1.1.1 | ข้อกำหนด ระดับ KO | ต้องมีวัตถุประสงค์และการวัดผล และเป็นข้อที่ถ้าไม่ผ่านจะกระทบผลการตรวจอย่างหนัก |
| SQF Edition 9 | 2.1.1.1 | ข้อกำหนด | ระดับนโยบายที่ผู้บริหารลงนาม ส่วนแผนประเมินวัฒนธรรมมาในฉบับที่สิบ |
| Codex CXC 1-1969 ฉบับปรับปรุงปี 2020 | หมวดความมุ่งมั่นของผู้บริหาร | แนวทาง | ไม่บังคับ แต่เป็นต้นทางที่ทำให้เรื่องนี้กระจายเข้าสู่โครงการด้านอาหารทั้งหมด |
| ISO 22000:2018 | — | ไม่มีข้อกำหนดเรื่องวัฒนธรรม | ไม่มี จึงเป็นเหตุผลที่ FSSC 22000 ต้องเพิ่มเรื่องนี้เป็นข้อกำหนดเพิ่มเติมของโครงการเอง |
4. หลักฐานที่ใช้ตอบข้อ 5.1.1 ได้จริง
ข่าวดีคือหลักฐานส่วนใหญ่มีอยู่แล้วในองค์กร เพียงแต่กระจายอยู่คนละที่และไม่เคยถูกรวบรวมมาตอบข้อนี้
| หลักฐานที่ใช้ได้ | สิ่งที่หลักฐานนี้พิสูจน์ | องค์กรส่วนใหญ่มีอยู่แล้วหรือไม่ |
|---|---|---|
| บันทึกการประชุมของผู้บริหารที่มีวาระเรื่องคุณภาพเป็นประจำ | ผู้บริหารให้เวลากับเรื่องนี้จริง ไม่ใช่มอบหมายให้ฝ่ายประกันคุณภาพไปจัดการเอง | มีอยู่แล้ว เพียงแต่ต้องหยิบวาระที่เกี่ยวข้องออกมาให้เห็น |
| บันทึกการจัดสรรทรัพยากร เช่น งบทดสอบ งบซ่อมบำรุง หรือการเพิ่มอัตรากำลัง | ความมุ่งมั่นถูกแปลงเป็นการตัดสินใจที่มีต้นทุน ซึ่งเป็นหลักฐานที่หนักแน่นที่สุด | มีอยู่แล้วในระบบงบประมาณ |
| ตัวอย่างการตัดสินใจเมื่อคุณภาพขัดกับกำหนดส่งหรือต้นทุน | วัฒนธรรมที่ประกาศไว้ตรงกับการปฏิบัติจริง นี่คือคำถามที่ผู้ตรวจชอบถามที่สุด | มีอยู่แล้ว แต่มักไม่เคยถูกบันทึกให้หยิบมาใช้ได้ |
| ช่องทางให้พนักงานรายงานปัญหาโดยไม่ถูกลงโทษ พร้อมตัวอย่างเรื่องที่ถูกรายงานและผลที่ตามมา | คนหน้างานกล้าพูด ซึ่งเป็นแกนของวัฒนธรรมคุณภาพและของจริยธรรมพร้อมกัน | มีบ้าง แต่มักไม่มีบันทึกว่าเรื่องที่รายงานเข้ามาจบอย่างไร |
| เนื้อหาการปฐมนิเทศและการอบรมทบทวนประจำปี ที่มีเรื่องวัฒนธรรมคุณภาพและจริยธรรม | ตอบข้อ 7.3 เรื่องความตระหนักได้โดยตรง | มีอยู่แล้ว ต้องเพิ่มหัวข้อ |
| การสัมภาษณ์พนักงานหน้างานว่ารู้หรือไม่ว่าถ้าเจอปัญหาต้องทำอย่างไร | ความตระหนักไปถึงตัวคนจริง ไม่ได้หยุดอยู่ที่เอกสาร | ไม่ใช่เอกสาร แต่เป็นสิ่งที่ผู้ตรวจจะทดสอบเองหน้างาน |
5. โรงงานอาหารที่มีระบบอยู่แล้ว ใช้ของเดิมได้แค่ไหน
โรงงานอาหารที่ได้รับการรับรอง BRCGS Food หรือ FSSC 22000 อยู่แล้ว มีแผนวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหารพร้อมการวัดผลอยู่ในมือแล้ว ซึ่งเข้มกว่าที่ ISO 9001 เรียกร้อง จึงไม่ต้องทำแผนชุดใหม่ สิ่งที่ต้องทำมีเพียงสองอย่าง
- ขยายขอบเขตของแผนเดิมให้ครอบคลุมเรื่องคุณภาพ ไม่ใช่เฉพาะความปลอดภัยอาหาร แผนส่วนใหญ่เขียนขอบเขตไว้ว่าใช้กับความปลอดภัยอาหารเท่านั้น ซึ่งจะยังใช้ตอบข้อ 5.1.1 ของ ISO 9001 ไม่ได้จนกว่าจะแก้ข้อความขอบเขต
- เพิ่มเรื่องการประพฤติปฏิบัติอย่างมีจริยธรรมเข้าไป เพราะข้อ 5.1.1 พูดถึงวัฒนธรรมคุณภาพและจริยธรรมคู่กัน ขณะที่แผนของโครงการด้านอาหารมักครอบคลุมเรื่องการรายงานปัญหาและความซื่อตรงของข้อมูลอยู่แล้ว เพียงแต่ไม่ได้ใช้คำว่าจริยธรรม
ดูตารางเทียบทีละองค์ประกอบว่าแผนเดิมของท่านตอบข้อใดได้บ้าง และต้องปรับอะไรก่อนนำไปใช้ ที่บทความ ใช้แผนวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหารเดิมตอบข้อ 5.1.1 ได้แค่ไหน
6. ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เขียนวัฒนธรรมเป็นคำนามลอย ๆ เช่น ความใส่ใจ ความรับผิดชอบ ความเป็นเลิศ คำเหล่านี้ตรวจไม่ได้ ควรเขียนเป็นพฤติกรรมที่สังเกตได้ เช่น พนักงานหยุดสายการผลิตเมื่อพบความผิดปกติโดยไม่ต้องรอผู้บังคับบัญชา
- ทำเป็นโครงการแยกที่มีวันเริ่มและวันจบ วัฒนธรรมที่มีวันจบโครงการจะหายไปพร้อมโครงการ ข้อ 8 ของ ISO 10010 จึงเน้นการฝังเข้ากับสิ่งที่ทำอยู่แล้ว
- มอบหมายให้ฝ่ายประกันคุณภาพรับผิดชอบทั้งหมด ข้อ 5.1.1 ระบุผู้บริหารสูงสุดไว้ชัด การมอบหมายต่อทั้งหมดคือหลักฐานว่าข้อนี้ยังไม่ถูกตอบ
- วัดด้วยแบบสอบถามความพึงพอใจอย่างเดียว แบบสอบถามบอกได้ว่าคนรู้สึกอย่างไร แต่ไม่ได้บอกว่าคนทำอย่างไร ควรดูพฤติกรรมจริงประกอบ เช่น จำนวนเรื่องที่พนักงานรายงานเข้ามาเอง
- ซื้อบริการประเมินวัฒนธรรมโดยเข้าใจว่าเป็นการรับรอง ปัจจุบันไม่มีโครงการรับรองวัฒนธรรมคุณภาพที่ได้รับการรับรองระบบงาน วัฒนธรรมถูกตรวจในฐานะข้อหนึ่งของมาตรฐานใหญ่เท่านั้น เครื่องมือประเมินที่มีขายเป็นเครื่องมือ ไม่ใช่ใบรับรอง
7. คำถามที่ผู้ตรวจน่าจะถาม
| คำถามที่ผู้ตรวจมักถาม | สิ่งที่ผู้ตรวจกำลังตรวจสอบ | หลักฐานที่ควรเตรียม |
|---|---|---|
| ผู้บริหารส่งเสริมวัฒนธรรมคุณภาพอย่างไร ขอตัวอย่างในหกเดือนที่ผ่านมา | ข้อ 5.1.1 ต้องการการกระทำ ไม่ใช่ข้อความในนโยบาย | บันทึกการประชุม การสื่อสารถึงพนักงาน และการจัดสรรทรัพยากรที่เกิดขึ้นจริง |
| เมื่อคุณภาพขัดกับกำหนดส่ง องค์กรตัดสินอย่างไร | วัฒนธรรมที่ประกาศไว้ตรงกับการปฏิบัติจริงหรือไม่ | กรณีจริงหนึ่งถึงสองกรณี พร้อมผลการตัดสินและผู้อนุมัติ |
| พนักงานรายงานปัญหาคุณภาพผ่านช่องทางใด และเรื่องล่าสุดจบอย่างไร | ช่องทางมีอยู่จริงและใช้งานได้จริง ไม่ใช่มีไว้ให้ครบ | ทะเบียนเรื่องที่รายงานเข้ามา พร้อมการดำเนินการและการแจ้งกลับผู้รายงาน |
| พนักงานหน้างานเข้าใจเรื่องจริยธรรมในการทำงานอย่างไร | ข้อ 7.3 ความตระหนักไปถึงตัวคน ไม่ได้หยุดที่ฝ่ายบุคคล | เนื้อหาการอบรม บันทึกการอบรม และการสัมภาษณ์พนักงานหน้างาน |
| องค์กรรู้ได้อย่างไรว่าวัฒนธรรมดีขึ้นหรือแย่ลง | เป็นคำถามต่อยอด ไม่ใช่ข้อบังคับของ ISO 9001 แต่ตอบได้จะได้เปรียบ | ผลการประเมินตามกรอบของ ISO 10010 หรือแผนวัฒนธรรมของโครงการด้านอาหารที่มีอยู่แล้ว |
คำถามที่พบบ่อย
ข้อ 5.1.1 บังคับให้ต้องมีแผนวัฒนธรรมเป็นเอกสารหรือไม่
ไม่บังคับ ISO 9001:2026 ไม่ได้เพิ่มเอกสารสารสนเทศชนิดใดเลยเมื่อเทียบกับฉบับปี 2015 สิ่งที่ผู้ตรวจจะมองหาคือหลักฐานว่าผู้บริหารส่งเสริมจริงและบุคลากรตระหนักจริง ซึ่งส่วนใหญ่มีอยู่แล้วในบันทึกการประชุม การจัดสรรทรัพยากร และบันทึกการอบรม ต่างจากโครงการด้านอาหารอย่าง BRCGS และ FSSC 22000 ที่บังคับให้มีแผนเป็นเอกสารและวัดผล
ISO 10010 จำเป็นต้องซื้อหรือไม่ ถ้าไม่ได้บังคับ
ไม่จำเป็น แต่มีประโยชน์มากสำหรับองค์กรที่ไม่รู้จะเริ่มตรงไหน เพราะให้ลำดับการทำงานหกขั้นและตัวอย่างเครื่องมือประเมินในภาคผนวก ก องค์กรที่มีแผนวัฒนธรรมตามโครงการด้านอาหารอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องใช้ฉบับนี้เลย
มีใบรับรองวัฒนธรรมคุณภาพหรือไม่
ไม่มีโครงการรับรองวัฒนธรรมคุณภาพที่ได้รับการรับรองระบบงาน ISO 10010 เป็นแนวทางจึงขอการรับรองไม่ได้ วัฒนธรรมถูกตรวจในฐานะข้อหนึ่งของมาตรฐานใหญ่เท่านั้น เช่น ข้อ 5.1.1 ของ ISO 9001 หรือข้อ 1.1.2 ของ BRCGS Food เครื่องมือประเมินและจัดอันดับวัฒนธรรมที่มีจำหน่ายในตลาดเป็นผลิตภัณฑ์เชิงพาณิชย์ ไม่ใช่มาตรฐานที่มีการรับรอง
โรงงานที่ทำ BRCGS Food อยู่แล้ว ต้องทำอะไรเพิ่มสำหรับ ISO 9001
แทบไม่ต้องทำอะไรเพิ่ม เพราะแผนตามข้อ 1.1.2 เข้มกว่าที่ ISO 9001 เรียกร้องอยู่แล้ว สิ่งที่ต้องแก้คือข้อความขอบเขตของแผน ซึ่งมักเขียนไว้ว่าใช้กับความปลอดภัยอาหารเท่านั้น ให้ครอบคลุมเรื่องคุณภาพด้วย และเพิ่มมิติเรื่องจริยธรรมเข้าไป
ทำไม ISO 22000 จึงไม่มีข้อกำหนดเรื่องวัฒนธรรม
ISO 22000 ฉบับปี 2018 จัดทำขึ้นก่อนที่ Codex จะปรับปรุงหลักการทั่วไปด้านสุขลักษณะอาหารในปี 2020 ซึ่งเป็นจุดที่เรื่องวัฒนธรรมถูกบรรจุเข้ามา และเป็นเหตุผลที่ FSSC 22000 ต้องเพิ่มเรื่องนี้ เป็นข้อกำหนดเพิ่มเติมของโครงการเอง เพื่อให้ผ่านเกณฑ์เทียบมาตรฐานของ GFSI ขณะนี้ ISO 22000 อยู่ระหว่างการปรับปรุง ซึ่งยังไม่มีข้อมูลสาธารณะว่าจะเพิ่มเรื่องวัฒนธรรมหรือไม่
เริ่มต้นวันนี้ควรทำอะไรก่อน
เขียนคำบรรยายพฤติกรรมที่ต้องการเห็นในองค์กรออกมาสิบข้อ โดยให้เป็นพฤติกรรมที่สังเกตได้ แล้วนั่งคุยกับผู้บริหารว่าข้อใดเกิดขึ้นจริงแล้วและข้อใดยังไม่เกิด การสนทนาครั้งนั้นเองคือหลักฐานชิ้นแรกที่ใช้ตอบข้อ 5.1.1 ได้
แหล่งอ้างอิง
- ISO 10010:2022 แนวทางเรื่องวัฒนธรรมคุณภาพขององค์กร iso.org/standard/38457.html
- ISO 9001:2026 iso.org/standard/9001
- ISO 22000:2018 iso.org/standard/65464.html
- GFSI เอกสารแสดงจุดยืนเรื่องวัฒนธรรมความปลอดภัยอาหาร mygfsi.com
- FSSC 22000 ตัวเล่มโครงการ ฉบับ V6 fssc.com
- IFS Food Version 8 ifs-certification.com
- Codex CXC 1-1969 หลักการทั่วไปด้านสุขลักษณะอาหาร fao.org
บทความนี้เขียนขึ้นด้วยถ้อยคำของผู้เขียนเอง เพื่ออธิบายแนวคิดและโครงสร้างของข้อกำหนด ไม่ใช่คำแปลหรือสำเนาของมาตรฐาน การนำไปใช้จริงต้องอ้างอิงมาตรฐานฉบับจริงและกฎหมายที่บังคับใช้เป็นหลัก