เรียบเรียงโดย SP Solution Center ด้วยถ้อยคำของเราเอง จากการเทียบสาระของข้อกำหนดระหว่างฉบับเดิมกับชุดปี 2025 — ไม่ใช่เอกสารของ ISO ไม่ใช่สำเนาหรือคำแปลของมาตรฐาน ถ้อยคำของข้อกำหนดให้อ่านจากเล่มจริงที่องค์กรถืออยู่
หมวด 12 เป็นหมวดที่เล่มส่วนกลางสั้นที่สุด แต่เล่มรายภาคส่วนยาวที่สุด
เป็นหมวดเดียวที่ทั้งสองภาคส่วนมีหัวข้อย่อยเพิ่มมากกว่าหมวดอื่นทั้งหมด
และเป็นหมวดที่สายอาหารกับสายบรรจุภัณฑ์เดินคนละทางชัดที่สุด
1. ทำไมเล่มส่วนกลางจึงเขียนหมวดนี้ไว้สั้น
หมายเหตุของหมวด 12 ในเล่มส่วนกลางอธิบายว่า กิจกรรมการป้องกันการปนเปื้อนเป็นเรื่องที่ขึ้นกับลักษณะของแต่ละภาคส่วนอย่างมาก จึงให้แต่ละภาคส่วนกำหนดประเด็นสำคัญของตนเองไว้ในเล่มรายภาคส่วน
เล่มส่วนกลางจึงวางไว้เพียงหลักการว่าต้องมีระบบตรวจจับ ป้องกัน ควบคุม หรือลดการปนเปื้อนและการปนเปื้อนข้าม ให้อยู่ในระดับที่ยอมรับได้ตามผลการประเมินอันตราย โดยระบุว่าสารปนเปื้อนรวมถึง สารก่อภูมิแพ้ และสิ่งที่เป็นอันตรายทางกายภาพ เคมี หรือชีวภาพ
อย่าอ่านเฉพาะเล่มส่วนกลางในหมวดนี้เด็ดขาด — โรงงานที่เปิดเฉพาะเล่ม -100 แล้วเห็นว่าหมวด 12 มีไม่กี่บรรทัด อาจสรุปผิดว่าข้อกำหนดหลวมลงมาก ความจริงคือเนื้อหาย้ายไปอยู่ในเล่มของภาคส่วนตนทั้งหมด และสำหรับโรงงานผลิตอาหาร หมวดนี้เพิ่มขึ้นจากฉบับเดิม เพราะมีหัวข้อการปนเปื้อนทางเคมีเข้ามาใหม่
2. สายอาหาร — หมวด 12 ของ ISO 22002-1:2025 เปลี่ยนอะไร
| เรื่อง | ฉบับเดิม | ชุดปี 2025 |
|---|---|---|
| ชื่อหมวด | ชื่อว่ามาตรการป้องกันการปนเปื้อนข้าม | ตัดคำว่าข้ามออก เหลือมาตรการป้องกันการปนเปื้อน ซึ่งกว้างกว่าเดิม |
| การปนเปื้อนทางเคมี | ไม่มีหัวข้อนี้ ฉบับเดิมครอบคลุมเพียงจุลชีววิทยา สารก่อภูมิแพ้ และกายภาพ | เป็นหัวข้อใหม่ทั้งหัวข้อ กำหนดมาตรการป้องกันการปนเปื้อนอาหารและวัสดุสัมผัสอาหารจากสารเคมี พร้อมรายการหกข้อที่องค์กรต้องทำให้มั่นใจเกี่ยวกับสารเคมีที่ใช้ |
| การแบ่งพื้นที่เพื่อป้องกันการปนเปื้อนทางจุลชีววิทยา | ระบุให้บ่งชี้พื้นที่เสี่ยงและจัดทำแผนแบ่งพื้นที่ โดยต้องทำการประเมินอันตรายเพื่อหาแหล่งปนเปื้อน ความอ่อนไหวของผลิตภัณฑ์ และมาตรการควบคุมที่เหมาะสม แล้วไล่ห้ารายการ | ระบุให้บ่งชี้พื้นที่และจัดทำแผนแบ่งพื้นที่โดยพิจารณาห้ารายการเดิม ส่วนประโยคที่กำหนดให้ทำการประเมินอันตรายไม่ปรากฏในหัวข้อนี้แล้ว ซึ่งเป็นถ้อยคำที่อ่อนลง แม้เนื้อหาที่ต้องพิจารณาจะเท่าเดิม |
| การป้องกันการสัมผัสข้ามของสารก่อภูมิแพ้ | ระบุวิธีป้องกันไว้สองอย่าง คือการทำความสะอาดกับการเปลี่ยนสายการผลิต และการจัดลำดับการผลิต | ขยายเป็นหกอย่าง เพิ่มการควบคุมทิศทางลม · ชุดป้องกันเพิ่มเติม · การใช้เครื่องมือเฉพาะ · และการควบคุมงานจัดเลี้ยงในสถานประกอบการรวมถึงตู้จำหน่ายสินค้าอัตโนมัติ |
| การแสดงข้อมูลสารก่อภูมิแพ้ | ระบุให้แสดงสารก่อภูมิแพ้ที่มีอยู่ในผลิตภัณฑ์ ทั้งที่มีโดยการออกแบบ และที่อาจเกิดจากการสัมผัสข้ามในการผลิต | แยกเป็นสองระดับ คือสารก่อภูมิแพ้ที่มีโดยการออกแบบต้องแสดง ส่วนความจำเป็นในการแสดงฉลากอันเนื่องจากการสัมผัสข้ามในการผลิตต้องได้รับการประเมิน จึงเปลี่ยนจากการกำหนดให้แสดง เป็นการกำหนดให้ประเมินก่อนว่าต้องแสดงหรือไม่ |
| มาตรการป้องกันการปนเปื้อนทางกายภาพ | ตัวมาตรการอย่างฝาครอบ ตะแกรง แม่เหล็ก และเครื่องตรวจจับ อยู่ในหมายเหตุในฐานะตัวอย่าง ส่วนตัวข้อกำหนดระบุว่าให้วางมาตรการตามผลการประเมินอันตราย | ยกรายการเดิมขึ้นมาไว้ในตัวข้อกำหนดในฐานะสิ่งที่ต้องพิจารณา ไม่ใช่เพียงตัวอย่างในหมายเหตุอีกต่อไป |
| บันทึกการแตกหัก | ระบุให้เก็บบันทึกการแตกของแก้ว | ขยายเป็นให้เก็บข้อมูลที่จัดทำเป็นเอกสารเกี่ยวกับการแตกหัก ซึ่งครอบคลุมวัสดุเปราะทุกชนิด ไม่จำกัดเฉพาะแก้ว |
หัวข้อการปนเปื้อนทางเคมีคือของใหม่ที่ต้องทำก่อน — ฉบับเดิมของโรงงานผลิตอาหารครอบคลุมเพียงจุลชีววิทยา สารก่อภูมิแพ้ และกายภาพ ชุดปี 2025 เพิ่มหัวข้อการปนเปื้อนทางเคมีเข้ามาเต็มรูปแบบ โดยกำหนดหกเรื่องที่องค์กรต้องทำให้มั่นใจเกี่ยวกับสารเคมีที่ใช้ คือได้รับอนุมัติจากหน่วยงานที่มีอำนาจเมื่อเกี่ยวข้อง ใช้ตามคำแนะนำของผลิตภัณฑ์ ใช้โดยผู้ที่มีความสามารถ ติดฉลาก จัดเก็บแยกจากอาหารและวัสดุสัมผัสอาหาร และจัดเก็บในพื้นที่ที่ล็อกหรือควบคุมความปลอดภัย พร้อมข้อกำหนดเพิ่มอีกสามเรื่อง
สามเรื่องที่มักตกหล่นในหัวข้อการปนเปื้อนทางเคมี
- สารกำจัดศัตรูพืชต้องแยกเก็บจากสารทำความสะอาดและสารฆ่าเชื้อ ไม่ใช่เพียงเก็บรวมกันในห้องสารเคมีห้องเดียว
- อุปกรณ์ที่ใช้กับสารกำจัดศัตรูพืชและสารหล่อลื่นที่ไม่ใช่เกรดอาหาร ต้องใช้เฉพาะงานนั้นและติดฉลาก เพื่อไม่ให้ปะปนกับอุปกรณ์งานอื่น
- เมื่อเกิดการปนเปื้อนทางเคมี พนักงานต้องดำเนินการแก้ไขและปฏิบัติการแก้ไข รวมถึงการสื่อสาร ซึ่งหมายความว่าต้องมีขั้นตอนที่พนักงานหน้างานรู้ว่าต้องแจ้งใครและอย่างไร
3. สายบรรจุภัณฑ์ — หมวด 12 ของ ISO 22002-4:2025 เปลี่ยนอะไร
ทิศทางของสายบรรจุภัณฑ์ต่างจากสายอาหารอย่างชัดเจน คือเนื้อหาเฉพาะทางที่เป็นหัวใจของอุตสาหกรรมยังอยู่ครบแทบทุกคำ แต่หัวข้อที่เป็นเรื่องทั่วไปถูกยกออกไปอยู่ที่เล่มส่วนกลาง
| เรื่อง | ฉบับเดิม | ชุดปี 2025 |
|---|---|---|
| โครงของหมวด | มีหกหัวข้อย่อย คือทั่วไป · จุลชีววิทยา · กายภาพ · เคมี · การแพร่กระจายของสาร · การจัดการสารก่อภูมิแพ้ | เหลือสี่หัวข้อย่อย คือทั่วไปซึ่งอ้างเล่มส่วนกลาง · เคมี · กายภาพ · การแพร่กระจายของสาร โดยไม่มีหัวข้อจุลชีววิทยาและหัวข้อสารก่อภูมิแพ้เป็นของตนเอง |
| การปนเปื้อนทางจุลชีววิทยา | มีหัวข้อของตนเอง ระบุว่าเมื่อมีโอกาสเกิดการปนเปื้อนทางจุลชีววิทยา ต้องนำมาตรการมาใช้เพื่อป้องกันหรือควบคุมอันตราย | ไม่มีหัวข้อของตนเองแล้ว โดยความคุ้มครองอยู่ที่ข้อกำหนดทั่วไปในเล่มส่วนกลาง ซึ่งครอบคลุมสารก่อภูมิแพ้ อันตรายทางกายภาพ เคมี และชีวภาพ |
| การจัดการสารก่อภูมิแพ้ | มีหัวข้อของตนเอง ระบุว่าเมื่อบ่งชี้โอกาสการปนเปื้อนจากสารก่อภูมิแพ้ ต้องจัดทำ บันทึกเป็นเอกสาร และนำมาตรการควบคุมไปปฏิบัติ พร้อมบันทึกและแสดงฉลากให้สอดคล้อง | ไม่มีหัวข้อของตนเองแล้วเช่นกัน ความคุ้มครองอยู่ที่ข้อกำหนดทั่วไปในเล่มส่วนกลาง โรงงานบรรจุภัณฑ์ที่ลูกค้ากำหนดเรื่องนี้ไว้ในข้อตกลง จึงควรคงมาตรการเดิมไว้และผูกเหตุผลกับผลการประเมินอันตราย |
| การทดสอบผลิตภัณฑ์และการสอบเทียบ | ระบุว่าเมื่อต้องทดสอบผลิตภัณฑ์ภายนอก ต้องทำโดยห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองหรือที่ปฏิบัติตามแนวทางสากล และเมื่อทดสอบเองต้องสอบเทียบเครื่องมือกับมาตรฐานแห่งชาติหรือวิธีที่แม่นยำอื่น | ไม่ปรากฏในหมวดนี้แล้ว เป็นเรื่องที่ระบบการจัดการตาม ISO 22000 ครอบคลุมอยู่ |
| การป้องกันการปะปนของผลิตภัณฑ์ | ระบุให้ป้องกันการปะปนกันของวัตถุดิบหรือผลิตภัณฑ์ระหว่างกลาง เมื่อการวิเคราะห์อันตรายชี้ว่ามีอันตรายด้านความปลอดภัยอาหาร | ไม่ปรากฏเป็นข้อกำหนดของตนเองแล้ว |
| การจัดการเมื่อเกิดเหตุการณ์ปนเปื้อน | ระบุว่าเมื่อเกิดเหตุการณ์ปนเปื้อน การทำความสะอาดหรือการซ่อมบำรุงต้องอยู่ภายใต้การควบคุมของผู้ที่ได้รับมอบหมาย ตามด้วยขั้นตอนการปล่อยที่จัดทำเป็นเอกสาร และผลิตภัณฑ์ที่ทำความสะอาดไม่ได้ต้องคัดทิ้ง | ไม่ปรากฏในหมวดนี้แล้ว โดยเรื่องการปล่อยเครื่องมือกลับเข้าสู่การผลิตหลังงานบำรุงรักษา ไปอยู่ในหมวด 9 ของเล่มส่วนกลางแทน |
| การปนเปื้อนทางกายภาพ เคมี และการแพร่กระจายของสาร | ระบุไว้ครบทั้งเรื่องแก้วและวัสดุเปราะ พื้นผิวปราศจากเสี้ยน ขั้นตอนการใช้ของมีคม การห้ามใช้มีดคัตเตอร์แบบหักปลาย งานดูแลความสะอาดทั่วไป การถ่ายโอนสารจากผิวที่พิมพ์หรือเคลือบ และการควบคุมการแพร่กระจายของสาร | คงไว้ครบทั้งสามหัวข้อ โดยสาระแทบไม่เปลี่ยน ต่างเพียงเลขข้อและลำดับที่วางเคมีไว้ก่อนกายภาพ |
สองหัวข้อที่หายไปและควรตัดสินใจให้ชัด — ฉบับปี 2013 ของโรงงานบรรจุภัณฑ์มีหัวข้อการปนเปื้อนทางจุลชีววิทยาและหัวข้อการจัดการสารก่อภูมิแพ้เป็นของตนเอง ส่วนฉบับปี 2025 ไม่มีทั้งสองหัวข้อ โดยความคุ้มครองไปอยู่ที่ข้อกำหนดทั่วไปของเล่มส่วนกลาง ซึ่งระบุว่าสารปนเปื้อนรวมถึงสารก่อภูมิแพ้และอันตรายทางชีวภาพอยู่แล้ว โรงงานที่ผลิตบรรจุภัณฑ์ให้สินค้าที่มีสารก่อภูมิแพ้ หรือผลิตในสภาพแวดล้อมที่มีความเสี่ยงทางจุลชีววิทยา ไม่ควรถือว่าเรื่องนี้ถูกยกเลิก แต่ควรคงมาตรการเดิมไว้ แล้วผูกเหตุผลเข้ากับผลการวิเคราะห์อันตรายและข้อตกลงกับลูกค้าแทนการอ้างเลขข้อเดิม
4. หลักฐานที่โรงงานผลิตอาหารควรเตรียม
| หลักฐาน | ผู้รับผิดชอบ | สิ่งที่ผู้ตรวจมักขอดู |
|---|---|---|
| แผนแบ่งพื้นที่ตามความเสี่ยง | QA | ผังพื้นที่ เกณฑ์ที่ใช้แบ่ง กฎการเข้าออกและการเปลี่ยนชุด เส้นทางเดินคนและวัสดุ และการควบคุมความแตกต่างของความดันอากาศในพื้นที่ที่จำเป็น |
| แผนควบคุมสารก่อภูมิแพ้ | QA | รายการสารก่อภูมิแพ้ในโรงงาน ลำดับการผลิต วิธีล้างระหว่างเปลี่ยนรุ่น เครื่องมือเฉพาะ และการควบคุมโรงอาหารกับตู้จำหน่ายสินค้าอัตโนมัติในพื้นที่ |
| ผลการประเมินความจำเป็นในการแสดงฉลากจากการสัมผัสข้าม | QA | เอกสารการประเมินว่าต้องแสดงคำเตือนหรือไม่ เหตุผลที่ตัดสินเช่นนั้น และการทวนสอบผลการล้าง |
| การทวนสอบผลการล้างเมื่อเปลี่ยนรุ่น | QA / ฝ่ายผลิต | วิธีทวนสอบ เกณฑ์ตัดสิน ผลย้อนหลัง และการจัดการเมื่อผลไม่ผ่าน |
| ทะเบียนวัสดุเปราะและบันทึกการแตกหัก | ฝ่ายผลิต / วิศวกรรม | ผังตำแหน่ง รอบการตรวจ ขั้นตอนเมื่อเกิดการแตก และบันทึกเหตุการณ์ที่ครอบคลุมวัสดุเปราะทุกชนิด |
| แผนควบคุมสิ่งแปลกปลอม | QA | ฝาครอบ ตะแกรง แม่เหล็ก ตัวกรอง เครื่องตรวจโลหะหรือเอกซเรย์ พร้อมเหตุผลว่าเลือกใช้อะไรที่จุดใด |
| ทะเบียนสารเคมีที่ใช้ในโรงงาน | QA / ฝ่ายคลัง | หลักฐานการอนุมัติจากหน่วยงานที่มีอำนาจ ฉลาก ความเข้มข้นและวิธีใช้ตามคำแนะนำ และรายชื่อผู้ที่มีความสามารถในการใช้ |
| การจัดเก็บและแยกสารเคมี | ฝ่ายคลัง | พื้นที่ล็อกหรือควบคุมการเข้าถึง การแยกสารกำจัดศัตรูพืชออกจากสารทำความสะอาดและฆ่าเชื้อ และการแยกออกจากอาหารและวัสดุสัมผัสอาหาร |
| อุปกรณ์เฉพาะสำหรับสารเคมี | วิศวกรรม / QA | อุปกรณ์ที่ใช้กับสารกำจัดศัตรูพืชและสารหล่อลื่นที่ไม่ใช่เกรดอาหาร ต้องใช้เฉพาะงานนั้นและติดฉลาก |
| ขั้นตอนเมื่อเกิดการปนเปื้อนทางเคมี | QA | การแก้ไขทันที การปฏิบัติการแก้ไข และการสื่อสาร ซึ่งเป็นสิ่งที่ข้อกำหนดระบุไว้โดยตรง |
5. หลักฐานที่โรงงานผลิตบรรจุภัณฑ์ควรเตรียม
| หลักฐาน | ผู้รับผิดชอบ | สิ่งที่ผู้ตรวจมักขอดู |
|---|---|---|
| การควบคุมการถ่ายโอนสารจากผิวที่พิมพ์หรือเคลือบ | QA | วิธีจัดเก็บและจัดการวัสดุระหว่างกลางและวัสดุสำเร็จ พร้อมผลการวิเคราะห์อันตรายที่กำหนดระดับที่ปลอดภัย |
| การประเมินและควบคุมสารเคมี | QA | รายการสารเคมีรวมถึงสารทำความสะอาดและสารหล่อลื่น การประเมิน และเกรดของสารหล่อลื่นที่สัมผัสผลิตภัณฑ์ |
| ทะเบียนแก้วและวัสดุเปราะ | ฝ่ายผลิต | ตำแหน่งที่ใช้ในพื้นที่ผลิตและจัดเก็บ รอบการตรวจ และขั้นตอนเมื่อเกิดการแตก |
| ขั้นตอนการใช้ของมีคม | ฝ่ายผลิต | ขั้นตอนที่เป็นทางการ การควบคุมไม่ให้มีของมีคมหรือเครื่องมือวางทิ้งไว้ และการห้ามใช้มีดคัตเตอร์แบบหักปลาย |
| การควบคุมการแพร่กระจายของสาร | QA | ผลการประเมินว่ามีอันตรายจากการแพร่กระจายหรือไม่ มาตรการควบคุม และหลักฐานว่าพาเลต ฟิล์ม และภาชนะที่ใช้ทำจากวัสดุที่เหมาะสมและสะอาด |
| มาตรฐานงานดูแลความสะอาดทั่วไป | ฝ่ายผลิต | เกณฑ์ความสะอาดของอาคาร สิ่งอำนวยความสะดวก และเครื่องมือ ครอบคลุมฝุ่น ใยแมงมุม สะเก็ด และเศษวัสดุ |
สองตารางนี้แยกกันเพราะหัวข้อย่อยของสองเล่มไม่เหมือนกัน โรงงานที่ผลิตทั้งอาหารและบรรจุภัณฑ์ในกลุ่มเดียวกัน ควรใช้ตารางของแต่ละโรงงานแยกจากกัน แม้เอกสารส่วนกลางในหมวดอื่นจะใช้ร่วมกันได้
6. จุดที่ต้องอ่านเชื่อมกับหมวดอื่น
| เรื่อง | อ่านต่อที่ไหน |
|---|---|
| ความแตกต่างของความดันอากาศ | ฉบับเดิมกำหนดไว้ในหมวดสาธารณูปโภคว่าต้องรักษาค่าตามที่กำหนด ชุดปี 2025 ไม่มีข้อความนั้นในหมวดสาธารณูปโภคแล้ว แต่ยังปรากฏเป็นหนึ่งในรายการที่ต้องพิจารณา เมื่อจัดทำแผนแบ่งพื้นที่ในหมวดนี้ ดู ตอนที่ 6 |
| การนำกลับไปแก้ไขที่มีสารก่อภูมิแพ้ | หมวดนี้กำหนดว่าใช้ได้เฉพาะในผลิตภัณฑ์ที่มีสารก่อภูมิแพ้ชนิดเดียวกันโดยการออกแบบ หรือผ่านกระบวนการที่พิสูจน์แล้วว่ากำจัดหรือทำลายสารนั้นได้ ส่วนข้อกำหนดทั่วไปอยู่ในหมวด 17 |
| การจัดเก็บสารเคมี | หมวด 5 ของเล่มส่วนกลางกำหนดให้มีพื้นที่จัดเก็บแยกและควบคุมการเข้าถึงอยู่แล้ว หมวดนี้เพิ่มรายละเอียดว่าต้องแยกสารกำจัดศัตรูพืชออกจากสารทำความสะอาดด้วย ดู ตอนที่ 5 |
| วัสดุสัมผัสอาหารและวัสดุรีไซเคิล | สำหรับโรงงานบรรจุภัณฑ์ การควบคุมวัตถุดิบจากแหล่งรีไซเคิล วัสดุนาโน และวัสดุจากพืช อยู่ในหมวด 10 ของเล่มของตน ดู ตอนที่ 9 |
หมวดนี้เป็นหมวดที่มีหัวข้อย่อยมากที่สุดและเป็นจุดที่ผู้ตรวจลงรายละเอียดที่สุด เรารับตั้งแต่ทบทวนแผนแบ่งพื้นที่และแผนควบคุมสารก่อภูมิแพ้ ตั้งระบบควบคุมสารเคมีให้ตรงกับหัวข้อใหม่ ไปจนถึงเตรียมหลักฐานให้พร้อมก่อนวันตรวจ
- อบรม ISO 22002-100:2025ข้อกำหนดส่วนกลางที่ทุกภาคส่วนต้องใช้
- อบรม ISO 22002-1:2025โปรแกรมพื้นฐานสำหรับโรงงานผลิตอาหาร
- อบรม ISO 22002-4:2025โปรแกรมพื้นฐานสำหรับโรงงานผลิตบรรจุภัณฑ์อาหาร
- ที่ปรึกษาวางระบบ ISO 22000ให้โปรแกรมพื้นฐานกับการวิเคราะห์อันตรายทำงานร่วมกัน
บทความนี้สรุปสาระและการเปลี่ยนแปลงด้วยถ้อยคำของเราเอง ไม่ใช่สำเนา คำแปล หรือเอกสารอย่างเป็นทางการของ ISO และไม่ใช่การรับประกันผลการตรวจ รายการหลักฐานที่แนะนำเป็นแนวทางจากประสบการณ์วางระบบ ไม่ใช่รายการที่มาตรฐานกำหนดไว้ องค์กรควรกำหนดหลักฐานให้เหมาะกับกระบวนการของตนเองและอ่านถ้อยคำของข้อกำหนดจากเล่มจริง กำหนดเวลาการบังคับใช้ของโครงการรับรองให้ยืนยันกับผู้ให้การรับรองของท่าน
บทความนี้เขียนขึ้นด้วยถ้อยคำของผู้เขียนเอง เพื่ออธิบายแนวคิดและโครงสร้างของข้อกำหนด ไม่ใช่คำแปลหรือสำเนาของมาตรฐาน การนำไปใช้จริงต้องอ้างอิงมาตรฐานฉบับจริงและกฎหมายที่บังคับใช้เป็นหลัก