กฎหมายวัสดุสัมผัสอาหารเข้มขึ้น
โรงงานบรรจุภัณฑ์ต้องเตรียมอะไรบ้าง

กฎหมายวัสดุสัมผัสอาหารทั้งในประเทศไทยและตลาดส่งออกหลักมีการปรับปรุงต่อเนื่อง ทั้งประกาศภาชนะพลาสติกฉบับใหม่ของไทย มาตรฐานบังคับสำหรับกระดาษสัมผัสอาหาร การห้ามใช้ BPA ในสหภาพยุโรป และข้อจำกัดสาร PFAS ในบรรจุภัณฑ์ ผลกระทบไม่ได้ตกอยู่ที่ผู้ผลิตอาหารเท่านั้น เพราะผู้ผลิตอาหารต้องอาศัยข้อมูลและหลักฐานจากโรงงานบรรจุภัณฑ์ในการยืนยันว่าสินค้าของตนปลอดภัยและถูกกฎหมาย

บทความนี้สรุปกฎหมายที่เกี่ยวข้องโดยย่อ แล้วเน้นสิ่งที่แต่ละฝ่ายในโรงงานบรรจุภัณฑ์ควรเตรียม ได้แก่ ฝ่ายจัดซื้อ ฝ่ายผลิต และฝ่ายประกันคุณภาพ เพื่อลดความเสี่ยงที่สินค้าของลูกค้าจะถูกปฏิเสธหรือถูกเรียกคืน และลดความเสียหายต่อโรงงานเอง

1. กฎหมายที่เกี่ยวข้องโดยสรุป

ประเทศไทย

สหภาพยุโรป

• Regulation (EC) No 1935/2004 กรอบกฎหมายวัสดุสัมผัสอาหารทุกชนิด วัสดุต้องไม่ก่ออันตรายต่อสุขภาพ ไม่เปลี่ยนองค์ประกอบหรือกลิ่นรสของอาหารอย่างยอมรับไม่ได้ และต้องตามสอบได้
• Regulation (EC) No 2023/2006 หลักการผลิตที่ดีสำหรับผู้ผลิตวัสดุสัมผัสอาหาร
• Regulation (EU) No 10/2011 และ (EU) 2022/1616 พลาสติกและพลาสติกรีไซเคิล ค่าการแพร่กระจายรวมไม่เกิน 10 มิลลิกรัมต่อตารางเดซิเมตร หรือ 60 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมในกรณีที่กำหนด ค่าเฉพาะรายสาร และหนังสือรับรองความสอดคล้อง
• Regulation (EU) 2024/3190 ห้ามใช้ BPA และบิสฟีนอลอันตรายบางชนิดในวัสดุสัมผัสอาหาร ช่วงเปลี่ยนผ่านหลักสิ้นสุด 20 กรกฎาคม 2569 บางกลุ่มขยายถึง 20 มกราคม 2571
• Regulation (EU) 2025/40 (PPWR) ใช้บังคับตั้งแต่ 12 สิงหาคม 2569 ผลรวมตะกั่ว แคดเมียม ปรอท และโครเมียมเฮกซะวาเลนต์ในบรรจุภัณฑ์ไม่เกิน 100 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และบรรจุภัณฑ์สัมผัสอาหารต้องมี PFAS รายตัวต่ำกว่า 25 ppb ผลรวมต่ำกว่า 250 ppb แบบวิเคราะห์เจาะจง และ PFAS ทั้งหมดรวมพอลิเมอร์ต่ำกว่า 50 ppm
• กระดาษและกระดาษแข็งยังไม่มีกฎหมายเฉพาะระดับสหภาพ จึงต้องเป็นไปตามกรอบกฎหมาย หลักการผลิตที่ดี และ PPWR

สหรัฐอเมริกา

• 21 CFR Parts 174–178 ควบคุมสารที่ใช้ในวัสดุสัมผัสอาหาร เช่น 21 CFR 176.170 และ 176.180 สำหรับกระดาษและกระดาษแข็ง และ Part 177 สำหรับพอลิเมอร์
• Food Contact Notification มีผลเฉพาะผู้ผลิตที่ยื่นแจ้ง การอ้างอิงจึงต้องตรวจสอบว่าวัตถุดิบมาจากผู้ผลิตรายนั้นจริง
• PFAS เดือนกุมภาพันธ์ 2567 FDA แจ้งว่าสาร PFAS สำหรับกันน้ำมันในกระดาษไม่มีการจำหน่ายในตลาดสหรัฐอเมริกาแล้ว และเดือนมกราคม 2568 ได้ประกาศให้ Food Contact Notification ที่เกี่ยวข้อง 35 รายการสิ้นผล หลายมลรัฐ เช่น นิวยอร์ก แคลิฟอร์เนีย วอชิงตัน และเวอร์มอนต์ ห้ามใช้ PFAS ที่ตั้งใจเติมในบรรจุภัณฑ์อาหาร โดยขอบข่ายแตกต่างกันในแต่ละรัฐ

2. ผลกระทบหากโรงงานไม่พร้อม

3. ฝ่ายจัดซื้อ ควบคุมตั้งแต่วัตถุดิบ

ความเสี่ยงส่วนใหญ่ของบรรจุภัณฑ์สัมผัสอาหารมาจากวัตถุดิบ ได้แก่ เม็ดพลาสติก กระดาษ หมึกพิมพ์ กาว สารเคลือบ สารเติมแต่ง และสารช่วยการผลิต ฝ่ายจัดซื้อจึงเป็นด่านแรก

1. ระบุข้อกำหนดด้านกฎหมายในใบสั่งซื้อและข้อกำหนดวัตถุดิบ เช่น เกรดสัมผัสอาหาร กฎหมายของประเทศปลายทาง และเงื่อนไขการใช้งาน ได้แก่ ชนิดอาหาร อุณหภูมิ และระยะเวลา
2. ขอเอกสารจากผู้ขายให้ครบก่อนอนุมัติ ได้แก่ หนังสือรับรองความสอดคล้องสำหรับการสัมผัสอาหาร เอกสารข้อมูลความปลอดภัย ผลทดสอบจากห้องปฏิบัติการ และหนังสือรับรองว่าไม่มีการเติมสารที่ถูกจำกัด เช่น PFAS BPA และโลหะหนัก
3. แยกวัตถุดิบเกรดสัมผัสอาหารออกจากเกรดทั่วไป ทั้งรหัสวัตถุดิบ ใบสั่งซื้อ และการจัดเก็บ
4. ควบคุมวัตถุดิบรีไซเคิล เช่น เยื่อกระดาษรีไซเคิลที่อาจมีสารปนเปื้อนจากแหล่งเดิม และ rPET ที่ต้องมีหลักฐานการประเมินกระบวนการตามประกาศฉบับที่ 435
5. ประเมินและทบทวนผู้ขายเป็นระยะ และกำหนดให้ผู้ขายแจ้งล่วงหน้าเมื่อเปลี่ยนสูตร แหล่งผลิต หรือผู้ผลิตวัตถุดิบต้นทาง
6. ติดตามวันบังคับใช้ของกฎหมาย เพื่อวางแผนเปลี่ยนวัตถุดิบก่อนครบกำหนด และหลีกเลี่ยงการสั่งซื้อวัตถุดิบที่จะใช้ไม่ได้ในอนาคตเกินความจำเป็น

4. ฝ่ายผลิต ป้องกันการปนเปื้อนระหว่างกระบวนการ

1. ใช้วัตถุดิบและสูตรตามที่อนุมัติเท่านั้น การเปลี่ยนหมึก กาว สารเคลือบ หรือสารช่วยการผลิต ต้องผ่านการอนุมัติจากฝ่ายประกันคุณภาพก่อน
2. ควบคุมการเปลี่ยนงาน เมื่อเครื่องจักรเดียวกันผลิตทั้งสินค้าสัมผัสอาหารและสินค้าทั่วไป ต้องทำความสะอาดและตรวจสอบก่อนเริ่มผลิต
3. ควบคุมการพิมพ์และการเคลือบ ให้หมึกแห้งและยึดติดสมบูรณ์ ป้องกันการถ่ายโอนหมึกจากด้านพิมพ์ไปสู่ด้านสัมผัสอาหารระหว่างการม้วนหรือซ้อน
4. ควบคุมพารามิเตอร์ของกระบวนการ เช่น อุณหภูมิขึ้นรูป เวลาอบแห้ง และปริมาณสารเคลือบ เพราะมีผลต่อสารตกค้างและการแพร่กระจาย
5. ควบคุมเศษวัสดุที่นำกลับมาใช้ ใช้ได้เฉพาะเศษจากกระบวนการของตนเองที่ระบุแหล่งได้และไม่ปนเปื้อน
6. ป้องกันการปนเปื้อนทั่วไป ได้แก่ สารหล่อลื่นที่เหมาะกับการสัมผัสอาหารโดยบังเอิญ การควบคุมสารเคมีทำความสะอาด การควบคุมสัตว์พาหะ และสุขลักษณะของพนักงาน
7. บ่งชี้และแยกเก็บสินค้า ให้ตามสอบรุ่นการผลิตได้ และป้องกันการสลับระหว่างสินค้าสำหรับตลาดต่างกัน

5. ฝ่ายประกันคุณภาพ หลักฐานที่ลูกค้าต้องการ

1. จัดทำทะเบียนกฎหมาย แยกตามวัสดุและตลาดปลายทาง พร้อมผู้รับผิดชอบติดตามการเปลี่ยนแปลง
2. ประเมินความเสี่ยงของสินค้าแต่ละกลุ่ม โดยพิจารณาวัสดุ ชนิดอาหาร อุณหภูมิ ระยะเวลาสัมผัส และสารที่อาจแพร่กระจาย
3. วางแผนการทดสอบ กับห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง ISO/IEC 17025 และมีขอบข่ายรายการทดสอบที่ต้องการ เช่น การแพร่กระจายรวม การแพร่กระจายเฉพาะ และโลหะหนัก สำหรับกระดาษที่สัมผัสอาหารไขมัน ให้พิจารณาการตรวจฟลูออรีนรวมและ PFAS แบบเจาะจง โดยแจ้งกฎหมายปลายทางให้ห้องปฏิบัติการทราบ เพราะเงื่อนไขการทดสอบแตกต่างกัน
4. กำหนดความถี่การทดสอบซ้ำ ตามความเสี่ยง และทดสอบใหม่ทุกครั้งที่เปลี่ยนวัตถุดิบ ผู้ขาย หรือกระบวนการ
5. จัดทำหนังสือรับรองความสอดคล้องให้ลูกค้า ระบุวัสดุ กฎหมายที่อ้างอิง เงื่อนไขการใช้งาน ข้อจำกัด และข้อมูลที่ลูกค้าต้องใช้ในการประเมินต่อ ข้อความในหนังสือรับรองต้องมีหลักฐานรองรับ
6. จัดระบบการตามสอบและการเรียกคืน เชื่อมโยงรุ่นวัตถุดิบกับรุ่นสินค้าและลูกค้า และทดสอบระบบเป็นระยะ
7. จัดการการเปลี่ยนแปลงและการสื่อสาร แจ้งลูกค้าล่วงหน้าเมื่อมีการเปลี่ยนวัสดุหรือกระบวนการ ที่อาจกระทบความสอดคล้อง
8. เก็บเอกสารให้พร้อมตรวจ เช่น เอกสารทางเทคนิคตาม PPWR และเอกสารหลักการผลิตที่ดี ตาม Regulation (EC) No 2023/2006 สำหรับสินค้าที่ส่งไปสหภาพยุโรป

6. ฝ่ายบริหาร วางระบบให้ยั่งยืน

• กำหนดผู้รับผิดชอบเรื่องกฎหมายวัสดุสัมผัสอาหารอย่างชัดเจน และจัดสรรงบประมาณสำหรับการทดสอบและการเปลี่ยนวัตถุดิบ
• พิจารณาระบบการจัดการที่ลูกค้ายอมรับ เช่น ISO 22000:2018 ร่วมกับ ISO/TS 22002-4:2013, FSSC 22000 หรือ BRCGS Packaging Materials เพื่อให้การควบคุมผู้ขาย หลักการผลิตที่ดี และการประเมินความเสี่ยงเป็นระบบที่ตรวจสอบได้
• ฝึกอบรมพนักงานทุกระดับให้เข้าใจว่าเหตุใดการเปลี่ยนวัตถุดิบหรือวิธีทำงานโดยไม่ผ่านการอนุมัติ จึงส่งผลต่อลูกค้า

7. เรื่องที่ควรติดตาม

• ร่างแก้ไขประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 92 สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เปิดรับฟังความคิดเห็นช่วงกุมภาพันธ์ถึงมีนาคม 2569 ร่างแยกข้อกำหนดเป็นเซรามิก โลหะ แก้ว และเพิ่มหมวดกระดาษ พร้อมเสนอค่าควบคุม เช่น BPA และ PFAS สำหรับโลหะและกระดาษ ณ วันที่เผยแพร่บทความนี้ยังไม่พบการประกาศใช้บังคับ
• วันบังคับของ มอก. กระดาษสัมผัสอาหาร ตามกฎกระทรวงฉบับแก้ไข
• กฎหมายลูกของ PPWR เช่น เกณฑ์การออกแบบเพื่อการรีไซเคิล และรายงานสารที่น่ากังวลในบรรจุภัณฑ์ของคณะกรรมาธิการยุโรป
• ข้อกำหนด PFAS ของมลรัฐต่าง ๆ ในสหรัฐอเมริกา ซึ่งทยอยมีผลบังคับ

แหล่งอ้างอิง

• สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา กฎหมายภาชนะบรรจุ food.fda.moph.go.th
• ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 92) พ.ศ. 2528 food.fda.moph.go.th
• ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 435) พ.ศ. 2565 exfood.fda.moph.go.th
• ประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 369) พ.ศ. 2558 exfood.fda.moph.go.th
• การแจ้งเวียนภายใต้ความตกลง TBT ขององค์การการค้าโลก หมายเลข G/TBT/N/THA/604/Add.2 เรื่อง มอก. 2948-2562 (ค้นหาหมายเลขนี้ได้ที่ฐานข้อมูล ePing ขององค์การการค้าโลก) และประกาศในราชกิจจานุเบกษา
• Regulation (EC) No 1935/2004 eur-lex.europa.eu
• Regulation (EU) No 10/2011 eur-lex.europa.eu
• Regulation (EU) 2024/3190 eur-lex.europa.eu
• Regulation (EU) 2025/40 (PPWR) eur-lex.europa.eu
• US FDA — Authorized uses of PFAS in food contact applications fda.gov
• eCFR — 21 CFR Part 176 ecfr.gov

บทความนี้เขียนขึ้นด้วยถ้อยคำของผู้เขียนเอง เพื่ออธิบายแนวคิดและโครงสร้างของข้อกำหนด ไม่ใช่คำแปลหรือสำเนาของมาตรฐาน การนำไปใช้จริงต้องอ้างอิงมาตรฐานฉบับจริงและกฎหมายที่บังคับใช้เป็นหลัก