เรียบเรียงโดย SP Solution Center ด้วยถ้อยคำของเราเอง จากการอ่านข้อกำหนดและภาคผนวกของมาตรฐาน — ไม่ใช่เอกสารของ ISO ไม่ใช่สำเนาหรือคำแปลของมาตรฐาน ถ้อยคำของข้อกำหนดให้อ่านจากเล่มจริงที่องค์กรถืออยู่
ข้อ 9.1.1 ในฉบับ 2026 เพิ่มข้อความสั้น ๆ ที่เปลี่ยนวิธีทำงานมากที่สุดข้อหนึ่ง
คือกำหนดให้ระบุเกณฑ์ที่จะใช้ประเมินสมรรถนะด้านสิ่งแวดล้อม พร้อมตัวชี้วัดที่เหมาะสม
บทความนี้ลงรายละเอียดข้อ 9.1 ทั้งข้อ พร้อมแบบฟอร์มสามแบบ
1. สิ่งที่เพิ่มเข้ามาในข้อ 9.1.1
จะเฝ้าระวัง วัด และวิเคราะห์อะไร · วิธีการเพื่อให้ได้ผลที่ใช้ได้ · เกณฑ์ที่จะใช้ประเมินสมรรถนะด้านสิ่งแวดล้อม และตัวชี้วัดที่เหมาะสม · จะวัดเมื่อใด · และจะวิเคราะห์และประเมินผลเมื่อใด
สิ่งที่เปลี่ยนในทางปฏิบัติ — การเก็บตัวเลขไว้ครบทุกเดือนโดยไม่มีเส้นเปรียบเทียบ จะตอบข้อนี้ไม่ได้ ทุกสิ่งที่วัด ต้องมีเกณฑ์ว่าค่าเท่าใดถือว่าดี ค่าเท่าใดถือว่าต้องดำเนินการ และเกณฑ์นั้นต้องมีที่มา เช่น มาจากพันธกรณี มาจากค่าฐานของปีก่อน หรือมาจากเป้าหมายที่ตั้งไว้ตามข้อ 6.2
โรงงานแห่งหนึ่งเก็บข้อมูลการใช้น้ำ ไฟฟ้า และของเสียมาต่อเนื่องหลายปี บันทึกครบทุกเดือน เมื่อผู้ตรวจถามว่าค่าที่ได้ในเดือนล่าสุดถือว่าดีหรือไม่ ผู้รับผิดชอบตอบได้เพียงว่าเพิ่มขึ้นจากเดือนก่อนเล็กน้อย
สิ่งที่พบคือไม่มีเกณฑ์ที่กำหนดไว้ล่วงหน้า จึงไม่มีจุดที่จะกระตุ้นให้เกิดการดำเนินการ และตัวเลขที่เก็บเป็นค่ารวมทั้งโรงงาน เมื่อยอดผลิตเพิ่ม ตัวเลขจึงเพิ่มตาม โดยไม่ได้แปลว่าสมรรถนะแย่ลง
วิธีแก้ที่ใช้เวลาไม่กี่วัน — เปลี่ยนตัวชี้วัดจากค่ารวมเป็นค่าต่อหน่วยผลิต · กำหนดค่าฐานจากข้อมูลย้อนหลังสิบสองเดือนที่มีอยู่แล้ว · ตั้งเกณฑ์สองระดับ คือระดับเตือนที่ต้องหาสาเหตุ และระดับที่ต้องเปิดใบดำเนินการแก้ไขตามข้อ 10.2 · แล้วระบุที่มาของเกณฑ์ทุกบรรทัด ข้อมูลที่ต้องใช้สร้างเกณฑ์นั้นมีอยู่ในมือแล้ว
2. แบบฟอร์มที่ 1 — แผนการเฝ้าระวัง วัดผล วิเคราะห์ และประเมิน
| สิ่งที่เฝ้าระวังหรือวัด | ตัวชี้วัด | วิธีการวัด | ความถี่วัด | เกณฑ์ที่ใช้ตัดสิน | ที่มาของเกณฑ์ | ความถี่วิเคราะห์ | ผู้รับผิดชอบ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| คุณภาพน้ำทิ้งก่อนระบายออก | ค่าพารามิเตอร์ตามที่พันธกรณีกำหนด | เก็บตัวอย่างส่งห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง | ตามรอบที่พันธกรณีกำหนด | ต้องไม่เกินเกณฑ์ตามพันธกรณี และมีเกณฑ์เตือนภายในที่ต่ำกว่านั้น | พันธกรณี ร่วมกับเกณฑ์ภายในที่ผู้บริหารอนุมัติ | ทุกไตรมาส | ทีมระบบ |
| ปริมาณน้ำใช้ | ลูกบาศก์เมตรต่อตันผลิต | อ่านมาตรวัดน้ำรายจุด | รายเดือน | ไม่สูงกว่าค่าฐานของปีก่อน และเข้าใกล้เป้าหมายตามแผน | ค่าฐานปีก่อน และวัตถุประสงค์ตามข้อ 6.2 | รายเดือน | ฝ่ายวิศวกรรม |
| ปริมาณไฟฟ้าที่ใช้ | กิโลวัตต์ชั่วโมงต่อตันผลิต | อ่านมาตรวัดไฟฟ้ารายสายการผลิต | รายเดือน | ไม่สูงกว่าค่าฐาน และแนวโน้มสามเดือนต่อเนื่องต้องไม่เพิ่มขึ้น | ค่าฐานปีก่อน และวัตถุประสงค์ตามข้อ 6.2 | รายเดือน | ฝ่ายวิศวกรรม |
| ปริมาณของเสียอันตราย | กิโลกรัมต่อเดือน และสัดส่วนต่อของเสียทั้งหมด | ชั่งน้ำหนักก่อนส่งกำจัด | ทุกครั้งที่ส่งกำจัด | สัดส่วนต้องไม่สูงกว่าเกณฑ์ที่ตั้งไว้ในแผน | วัตถุประสงค์ตามข้อ 6.2 | รายไตรมาส | ทีมระบบ |
| ประสิทธิภาพระบบบำบัดน้ำเสีย | ร้อยละการลดลงของค่าที่ควบคุม | เปรียบเทียบค่าขาเข้ากับขาออก | รายสัปดาห์ | ต้องไม่ต่ำกว่าค่าที่กำหนดในใบกำหนดค่าเดินระบบ | ข้อกำหนดการออกแบบระบบ | รายเดือน | ผู้ควบคุมระบบบำบัด |
| เหตุการณ์ผิดปกติด้านสิ่งแวดล้อม | จำนวนครั้งต่อเดือน แยกตามประเภท | บันทึกเหตุการณ์ผิดปกติ | ทุกครั้งที่เกิด | แนวโน้มต้องลดลง และเหตุประเภทเดิมต้องไม่เกิดซ้ำหลังปิดการแก้ไข | เกณฑ์ภายในตามข้อ 10.2 | รายเดือน | ทีมระบบ |
ตารางนี้เป็นโครงคอลัมน์พร้อมตัวอย่างการกรอก ตัวเลข ชื่อหน่วยงาน และรายละเอียดทั้งหมดเป็นข้อมูลสมมติเพื่อการอธิบาย ไม่ใช่ข้อมูลจริงขององค์กรใด ให้แทนที่ด้วยข้อมูลของโรงงานท่านก่อนนำไปใช้
3. แบบฟอร์มที่ 2 — ทะเบียนเครื่องมือเฝ้าระวังและวัดผล
ข้อกำหนดระบุให้มั่นใจว่ามีการใช้และบำรุงรักษาเครื่องมือที่ได้รับการสอบเทียบหรือทวนสอบ ตามความเหมาะสม คำว่าหรือทวนสอบเปิดทางให้เครื่องมือบางประเภทใช้วิธีทวนสอบภายในได้ แต่ต้องอธิบายได้ว่าเหตุใดจึงเลือกวิธีนั้นสำหรับเครื่องมือตัวใด
| รหัสเครื่องมือ | ชื่อเครื่องมือ | ใช้กับการวัดใด | สอบเทียบหรือทวนสอบ | เหตุผลของวิธีที่เลือก | ความถี่ | สิ่งที่ทำเมื่อพบว่าไม่ถูกต้อง |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ME-01 | มาตรวัดน้ำหลัก | ปริมาณน้ำใช้ | ทวนสอบ | เทียบกับใบแจ้งหนี้ของผู้ให้บริการน้ำได้โดยตรง | รายเดือน | ตรวจสอบหาสาเหตุ และประเมินผลกระทบต่อข้อมูลย้อนหลัง |
| ME-02 | เครื่องวัดค่าความเป็นกรดด่างประจำระบบบำบัด | การควบคุมระบบบำบัด | สอบเทียบ | ค่าที่ได้ใช้ตัดสินการเดินระบบและเชื่อมกับพันธกรณี | ตามรอบที่ผู้ผลิตกำหนด | หยุดใช้ ติดป้ายห้ามใช้ และทบทวนข้อมูลตั้งแต่การสอบเทียบครั้งก่อน |
| ME-03 | เครื่องชั่งของเสีย | ปริมาณของเสียที่ส่งกำจัด | สอบเทียบ | ตัวเลขถูกใช้รายงานต่อภายนอกตามพันธกรณี | ปีละครั้ง | ชั่งซ้ำด้วยเครื่องสำรอง และแก้ไขข้อมูลที่รายงานไปแล้วหากจำเป็น |
| ME-04 | มาตรวัดไฟฟ้าย่อยรายสายการผลิต | การใช้ไฟฟ้ารายกระบวนการ | ทวนสอบ | ใช้เพื่อการเปรียบเทียบภายใน ไม่ได้ใช้รายงานต่อภายนอก | ทุกหกเดือน | เทียบผลรวมกับมาตรวัดหลัก และปรับค่าชดเชยหากคลาดเคลื่อน |
| ME-05 | เครื่องตรวจจับการรั่วของสารทำความเย็น | การเฝ้าระวังการรั่วไหล | ทวนสอบ | ทดสอบด้วยแหล่งอ้างอิงที่ผู้ผลิตกำหนดได้เอง | ทุกไตรมาส | เปลี่ยนหัวตรวจจับ และตรวจสอบพื้นที่ซ้ำด้วยวิธีสำรอง |
ตารางนี้เป็นโครงคอลัมน์พร้อมตัวอย่างการกรอก ตัวเลข ชื่อหน่วยงาน และรายละเอียดทั้งหมดเป็นข้อมูลสมมติเพื่อการอธิบาย ไม่ใช่ข้อมูลจริงขององค์กรใด ให้แทนที่ด้วยข้อมูลของโรงงานท่านก่อนนำไปใช้
4. ข้อ 9.1.2 การประเมินความสอดคล้อง
สามเรื่องที่ข้อ 9.1.2 กำหนด
- ก) กำหนดความถี่ของการประเมิน
- ข) ประเมินความสอดคล้อง และดำเนินการหากจำเป็น
- ค) รักษาความรู้ความเข้าใจในสถานะความสอดคล้องของตน
ข้อย่อย ค) คือจุดที่ทำอ่อนที่สุด — คำว่ารักษาความรู้ความเข้าใจในสถานะ แปลว่าต้องทราบสถานะปัจจุบัน ไม่ใช่สถานะเมื่อหลายเดือนก่อน การประเมินปีละครั้งก่อนวันตรวจ จึงตอบข้อย่อยนี้ได้ยาก โดยเฉพาะพันธกรณีที่มีการวัดค่าตามรอบอยู่แล้ว ซึ่งควรประเมินตามรอบนั้นไปด้วยเลย
| รหัสพันธกรณี | เรื่อง | สิ่งที่ต้องทำตามพันธกรณี | หลักฐานที่ใช้ประเมิน | ผลการประเมิน | การดำเนินการหากไม่สอดคล้อง |
|---|---|---|---|---|---|
| LG-01 | เกณฑ์คุณภาพน้ำทิ้ง | ตรวจวัดตามรอบและค่าต้องไม่เกินเกณฑ์ | ผลตรวจจากห้องปฏิบัติการทุกรอบในปีนี้ | ☐ สอดคล้อง ☐ ไม่สอดคล้อง | ระบุเลขที่ใบดำเนินการแก้ไขตามข้อ 10.2 |
| LG-02 | การจัดการของเสียอันตราย | แยกเก็บ ขึ้นทะเบียน และส่งกำจัดกับผู้ได้รับอนุญาต | ทะเบียนของเสีย เอกสารกำกับการขนส่ง และใบอนุญาตของผู้รับกำจัด | ☐ สอดคล้อง ☐ ไม่สอดคล้อง | ระบุ |
| LG-03 | การควบคุมการระบายอากาศ | ตรวจวัดตามรอบและเก็บผลไว้ | รายงานผลตรวจวัดปล่อง | ☐ สอดคล้อง ☐ ไม่สอดคล้อง | ระบุ |
| CT-01 | ระเบียบการใช้ระบบสาธารณูปโภคของนิคม | แจ้งเหตุผิดปกติภายในเวลาที่ตกลง | บันทึกการแจ้งเหตุและเวลาที่แจ้ง | ☐ สอดคล้อง ☐ ไม่สอดคล้อง | ระบุ |
| VL-01 | ข้อตกลงกับชุมชนเรื่องกลิ่น | หยุดกิจกรรมที่ก่อกลิ่นในช่วงเวลาที่ตกลง | บันทึกการปฏิบัติงานและทะเบียนข้อร้องเรียน | ☐ สอดคล้อง ☐ ไม่สอดคล้อง | ระบุ |
ตารางนี้เป็นโครงคอลัมน์พร้อมตัวอย่างการกรอก ตัวเลข ชื่อหน่วยงาน และรายละเอียดทั้งหมดเป็นข้อมูลสมมติเพื่อการอธิบาย ไม่ใช่ข้อมูลจริงขององค์กรใด ให้แทนที่ด้วยข้อมูลของโรงงานท่านก่อนนำไปใช้
5. คำถามที่ผู้ตรวจมักถามในข้อ 9.1
| คำถามที่ผู้ตรวจมักถาม | สิ่งที่ผู้ตรวจกำลังตรวจสอบ | หลักฐานที่ควรเตรียม |
|---|---|---|
| ค่าที่วัดได้เดือนนี้ ถือว่าดีหรือไม่ ตัดสินจากอะไร | ข้อ 9.1.1 ค) ที่ต้องมีเกณฑ์และตัวชี้วัดที่เหมาะสม | แผนการเฝ้าระวังที่มีคอลัมน์เกณฑ์และที่มาของเกณฑ์ |
| เมื่อค่าเกินเกณฑ์ เกิดอะไรขึ้นต่อ | เกณฑ์มีผลบังคับจริงหรือเป็นเพียงตัวเลขในเอกสาร | บันทึกเหตุการณ์ที่ค่าเกินเกณฑ์ และใบดำเนินการแก้ไขที่ตามมา |
| เครื่องมือตัวนี้ใช้สอบเทียบหรือทวนสอบ เพราะเหตุใด | ข้อ 9.1.1 เรื่องเครื่องมือที่สอบเทียบหรือทวนสอบตามความเหมาะสม | ทะเบียนเครื่องมือที่ระบุวิธีและเหตุผล พร้อมหลักฐานรอบล่าสุด |
| หากพบว่าเครื่องมือคลาดเคลื่อน ข้อมูลที่บันทึกไว้ก่อนหน้าจัดการอย่างไร | ความน่าเชื่อถือของข้อมูลย้อนหลัง | ขั้นตอนการจัดการเมื่อพบเครื่องมือไม่ถูกต้อง และตัวอย่างการทบทวนข้อมูลย้อนหลัง |
| ประเมินความสอดคล้องกับพันธกรณีครั้งล่าสุดเมื่อใด ผลเป็นอย่างไร | ข้อ 9.1.2 ค) ที่ต้องรักษาความรู้ความเข้าใจในสถานะปัจจุบัน | แบบประเมินความสอดคล้องที่มีวันที่และสถานะรายพันธกรณี |
โรงงานส่วนใหญ่ไม่ได้ขาดข้อมูล แต่ขาดเกณฑ์ที่กำหนดไว้ล่วงหน้า เรารับตั้งแต่เปลี่ยนตัวชี้วัดเป็นค่าต่อหน่วยผลิตและตั้งค่าฐานจากข้อมูลที่มีอยู่แล้ว ไปจนถึงผูกการประเมินความสอดคล้องเข้ากับรอบการตรวจวัดที่ทำอยู่ เพื่อให้ทราบสถานะปัจจุบันตลอดเวลา
- ที่ปรึกษาวางระบบ ISO 14001วางระบบให้ใช้ได้จริงกับโรงงานอาหารและบรรจุภัณฑ์
- อบรมข้อกำหนด ISO 14001สำหรับทีมที่ต้องวางระบบเอง
- อบรมผู้ตรวจติดตามภายใน ISO 14001ฝึกตรวจให้เจอของจริง ไม่ใช่ตรวจเอกสาร
- ซีรีส์ ISO 14001:2026 ทีละข้อไล่ข้อกำหนดครบทั้ง 12 ตอน
บทความนี้สรุปสาระและการเปลี่ยนแปลงด้วยถ้อยคำของเราเอง ไม่ใช่สำเนา คำแปล หรือเอกสารอย่างเป็นทางการของ ISO และไม่ใช่การรับประกันผลการตรวจ รายการหลักฐานที่แนะนำเป็นแนวทางจากประสบการณ์วางระบบให้โรงงานอาหารและบรรจุภัณฑ์ ไม่ใช่รายการที่มาตรฐานกำหนดไว้ องค์กรควรกำหนดหลักฐานให้เหมาะกับกระบวนการของตนเองและอ่านถ้อยคำของข้อกำหนดจากเล่มจริง กำหนดเวลาการเปลี่ยนผ่านและเงื่อนไขการตรวจให้ยืนยันกับผู้ให้การรับรองของท่าน
บทความนี้เขียนขึ้นด้วยถ้อยคำของผู้เขียนเอง เพื่ออธิบายแนวคิดและโครงสร้างของข้อกำหนด ไม่ใช่คำแปลหรือสำเนาของมาตรฐาน การนำไปใช้จริงต้องอ้างอิงมาตรฐานฉบับจริงและกฎหมายที่บังคับใช้เป็นหลัก